» PARALEL VE MERİDYENLER ,YEREL SAAT HESAPLAMALARI

Yayınlanma Zamanı: 2009-01-03 17:54:00



PARALEL VE MERİDYENLER


Nasıl ki şehirdeki bir evi bulabilmek için mahalle, cadde, sokak ve ev numarası gibi

unsurlara ihtiyaç varsa Yerküre üzerindeki herhangi bir yeri bulabilmek için de hayalî

çizgilere (koordinat sistemine) ihtiyaç vardır. Bu nedenle Yerküre’yi enine ve boyuna

kesen paralel ve meridyenler tespit edilmiştir.  
 
Yukarıda haritada görüldüğü gibi her ülkenin yeri paralel ve meridyen derecelerine göre rahatlıkla bulunabilir.Paralel ve meridyenler dünya üzerindeki adres bilgileri gibidir.
1. PARALELLER 

Kutuplara eşit uzaklıktaki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen hayali çembere Ekvator denir. Engeniş paralel dairesi olan Ekvator yerküreyi Kuzey Yarımküre    ve Güney Yarımküre  olmak  üzere  iki  eşit yarımküreye böler. Ekvator’a paralel olarak  çizilen hayali çemberlere paralel denir.

 

Dünya üzerindeki bir noktanın Ekvator’a olan uzaklığının açı  cinsinden değerine enlem  denir. Enlem herhangi bir noktadan yerin merkezine çekilecek dikey bir çizgiyle Ekvator düzlemi arasındaki açıdır. Enlem, derece, dakika ve saniye olarak ifade edilir. Ankara yaklaşık 39° 56’ kuzey enlemi üzerinde bulunur.

 

Paralellerin Özellikleri: 

1.En büyük paralel dairesi olan Ekvator, başlangıç paralelidir. 

 

2.Ekvatorun kuzeyindeki 90, güneyinde 90 olmak üzere 180 paralel vardır.

 

3.Dünya’nın şeklinden dolayı,  Ekvator’dan kutuplara doğru gittikçe paralellerin

boyları kısalır ( Ekvator 40 076 km, 15° paraleli 38 000 km, 30° paraleli, 34 700 km,  45° paraleli, 28 450 km, 60° paraleli 20 000 km, 75° paraleli 10 400 km’dir.

Kutup noktalarının boyutu sıfırdır.).

 

4.Paralellerin numaraları Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe büyür.

 

5.Paraleller 180° lik meridyen yayının 1°  lik  arayla  eşit parçalara bölünmesi sonucunda çizilir. Daha ayrıntılı yer belirtmek için her derece 60’ ya her dakika 60”

ye bölünür. 

 

6.Paraleller D-B doğrultusunda uzanırlar ve birbirlerini kesmezler. 

 

7.90° paralelleri nokta halindedir.

 

8.Ekvator’la dönenceler arasında kalan paralellere alçak enlemler; dönenceler ile kutup daireleri arasında kalan enlemlere      orta enlemler, kutup daireleri ile kutup noktaları  arasında kalan enlemlere ise yüksek enlemler adı verilir.

 

9.Bazı paraleller özel isimler alırlar. 

 

       0° paraleli Ekvator 

       23° 27’ kuzey paraleli Yengeç Dönencesi

       23° 27’ güney paraleli Oğlak Dönencesi

       66° 33’ kuzey paraleli Kuzey Kutup Dairesi

       66° 33’ güney paraleli Güney Kutup Dairesi

       90° kuzey paraleli Kuzey Kutup Noktası

       90° güney Paraleli Güney Kutup Noktası


Dönenceler:  Ekvator’un 23027’ kuzey ve güneyinde bulunan paralel dairelerine dönenceler  denir. Yer ekseninin eğik olmasından dolayı,  yıl içerisinde Güneş ışınlarının 90°’lik açıyla düştüğü yerler değişir.Dönenceler, Güneş ışınlarının 90°’lik açıyla düştüğü yerlerin sınırını oluşturur. Güneş ışınları sadece iki  dönence arasında kalan yerlere yılda iki defa 90°’lik açıyla düşer. Bunun dışında kalan yerlere hiçbir zaman 90°’lik dik açıyla düşmez.

 

Kutup Daireleri:  Ekvatorun 66°33’ kuzey ve güneyinde bulunan paralel dairelerine

Kutup Daireleri denir. Yer ekseninin eğik olmasından dolayı yazın 24 saati aşkın bir  süre Güneş ufukta kalır ve batmaz; kışın da 24 saati aşkın bir süre Güneş doğmaz.

Bu durum sadece kutup daireleriyle kutup noktaları  arasında kalan yerlerde gerçekleşir. Kutup Daireleri, gece veya gündüz sürelerinin 24 saati aştığı yerlerin sınırlarını oluşturur. 

 

10.Komşu iki paralel arasındaki mesafe her yerde eşit olarak kabul  edilir  ve  yaklaşık olarak 111 km’dir. 

 

Bundan yararlanarak aynı boylam üzerinde yer alan iki nokta arasındaki mesafe kolayca hesaplanabilir.

Bunun için:

İki merkez arasındaki paralel farkı  bulunur. Aynı  yarım küredeyseler büyük değerden küçüğü çıkarılır. Farklı yarım küredeyseler iki değer toplanır.

 

Bulunan fark sabit 111 sayısıyla çarpılır. Böylece  aralarındaki uzaklık km cinsinden bulunmuş olur.

 

Örnek:  39° kuzey paralelinde bulunan Ankara’dan kalkan bir

uçak aynı meridyen üzerinde 8658 km güneye gitmiştir. Ulaştığı  enlemin derecesi

kaçtır?

8658 : 111 = 78

 

Ankara’dan 78 paralel güneye gidersek 78-39 = 39° güney paraleli olur. (Bugüne

kadar çıkmış tek soru tipi)

 

Enlemin etkileri

 

·              İklimi

·              Güneş ışınlarının geliş açısını

·              Gölge boyunu

·              Sıcaklık dağılışını

·              Buharlaşmayı

·              Yağış çeşidini ve rejimini

·              Akarsu rejimini

·              Toprak çeşidini

·              Tarım ürünlerinin çeşitliliğini 

·              Kalıcı kar sınırının yüksekliğini

·              Dünyanın dönüş hızını

·              Deniz  suyunun tuzluluk ve  sıcaklığını

·              Gece   ile gündüz  arasındakizaman farkını

·              Yerleşme ve tarım faaliyetlerinin üst sınırın

·              Yerleşme biçimini

·              Nüfus dağılışını

·              Sanayi faaliyetlerini

·              Bitki örtüsünün çeşitliliğini,

 

K-G yönünde geniş alan kaplayan ülkelerde iklim çeşitliliği fazla olduğundan bitki ve

tarım ürünlerinin çeşitliliği de artar. Özellikle iklim ve bitki çeşitliliği Ekvatoral ve Kutup

kuşağı  arasındaki geçiş özelliği taşıyan Orta kuşakta artmaktadır. Ülkenin D-B

doğrultusunda geniş alan kaplaması  iklim  çeşitliliğine neden olmadığı  için bitki ve

tarım ürünleri çeşitliliğine neden olmaz. 

 

KYK’de görülen iklim ve bitki türlerinin benzeri GYK’de görüldüğü için iki yarımkürede

uzanan alanlardan sadece birisi alınır.

 

2. MERİDYEN - BOYLAM 

Bir kutuptan diğerine ulaşan ve paralelleri dik  açıyla kesen hayali çizgilere meridyen denir. 
 

Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın, başlangıç  meridyenine olan     uzaklığının açı  cinsinden  değerine         boylam  denir. Boylam herhangi bir noktadan yerin merkezine çekilecek dikey bir çizgiyle başlangıç meridyeni arasındaki açıdır.

Derece (°), dakika (’) ve saniye (”) olarak ifade edilir.Bir yerin   boylam derecesi verilirken

Başlangıç meridyenine göre doğuda veya batı’da olduğu belirtilmelidir.

 

Örneğin Ankara, 32°53’doğu boylamındadır. Boylam da pratikte meridyenle aynı anlamda kullanılır. 

 

Meridyenlerin Özellikleri: 

1.Başlangıç meridyeni, İngiltere’de Londra yakınlarındaki Greenwich  kasabasındaki aynı adla anılan gözlem evinden geçen meridyen yayı olarak kabul edilir.

 

2.Meridyenler K-G yönünde uzanırlar.

 

3.Greenwich’in doğusunda 180, batısında da 180 olmak üzere toplam 360 tane meridyen yayı vardır.Doğusundakilere        doğu   meridyenleri,  batısındakilere batı meridyenleri denir.

 

4.Meridyenlerin boyları  (20 004.5 km) birbirine eşittir.

 

5.İki meridyen arasındaki mesafe Ekvator üzerinde 111 km’dir. Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe bu mesafe azalır ve bütün meridyenler kutup noktalarında birleşirler. (0° 111 km,10° 109 km, 20° 104 km, 30° 96 km, 40° 85 km, 50° 71 km, 60° 55 km,  70° 38 km, 80° 19 km, 90° 0 km)

 

6.Ekvator bir daire olduğu için iç  açılar toplamı 360° dir. Her dereceden bir meridyen yayı geçmektedir.

 

7.Meridyenlerin dereceleri başlangıç meridyeninden doğuya ve batıya doğru gittikçe artar.

 

8.Her meridyenin bir karşıtı  (antimeridyen) vardır. İkisi birlikte  bir çember oluştururlar. Bir meridyenin karşıt  meridyenini bulmak için verilen meridyen 180’den çıkarılır. Karşıt meridyen daima farklı yarım kürededir.

 

Örneğin 35° batı meridyenin karşıt meridyeni:

180–35=145° doğu meridyenidir.

 

Örneğin başlangıç meridyenin (0°) karşıtı, 180° meridyenidir. İstanbul üzerinden

geçen 29° doğu meridyeninin karşıtı 151° batı meridyenidir. 

 

9.Bir meridyen üzerindeki tüm noktaların yerel saati aynıdır.

 

10.Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır.

Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki bir tam dönüşünün 24 saat olmasından dolayı,

komşu iki meridyen yayı  arasındaki zaman farkı  4 dakikadır  (24x60 =  1440 dak.

1440/360 = 4 dak.). 


Duyuru
Sitemizde güncelleme çalışmaları devam etmektedir.
Görüş ve önerilerinizi bizimle paylaşabilirsiniz !